آخرین بروزرسانی: ۱۴۰۴/۱۱/۲۰
فرجامخواهی از احکام طلاق، برخلاف بسیاری از دعاوی حقوقی، محدود به عدم تجدیدنظرخواهی نیست و حتی در صورت رسیدگی در مرحله تجدیدنظر نیز امکان طرح آن در دیوان عالی کشور وجود دارد. با توجه به ماهیت خاص طلاق و آثار عمیق آن بر زندگی زوجین، دیوان عالی کشور صرفاً از حیث رعایت موازین شرعی، مقررات قانونی و اصول دادرسی، رأی صادره را مورد بررسی قرار میدهد و وارد ماهیت اختلاف نمیشود. در این مرحله، تنظیم یک لایحه دفاعیه پاسخ به فرجامخواهی طلاق زن نقش تعیینکنندهای در حفظ رأی بدوی و تجدیدنظر دارد.
حکم طلاق از جمله احکام حقوقی است که در هر حال قابل فرجامخواهی است؛ یعنی بر خلاف اکثر آراء حقوقی شرط فرجامخواهی عدم تجدیدنظرخواهی نیست و حتی اگر محکوم علیه بدوی تجدیدنظرخواهی هم نموده باشد خود او یا محکوم علیه تجدیدنظر حق فرجامخواهی خواهند داشت. مانند سایر آراء حقوقی رسیدگی فرجامی به حکم طلاق صرفاً از جهت بررسی شکلی و تطابق رای با موازین شرعی و مقررات قانونی است (ماده ۳۶۶ قانون آیین دادرسی مدنی) و اصولاً به بررسی لوایح طرفین و محتوای پرونده به صوررت غیر حضوری اکتفا می شود.البته در موارد استثنایی و بسیار نادر ممکن است دیوان تشکیل جلسه با حضور طرفین را لازم بداند.
رسیدگی دیوان ممکن است دو نتیجه در پی داشته باشد؛ یکی ابرام رای فرجام خواسته، که در این صورت پرونده به دادگاه صادرکننده رای (حسب مورد بدوی یا تجدیدنظر) اعاده می گردد و دیگر نقض رای، که این خود می تواند به دلیل عدم صلاحیت دادگاه یا صدور رای خلاف موازین شرعی و قانونی یا عدم رعایت اصول دادرسی باشد.
در پروندههایی که طلاق به درخواست زن و با استناد به عسر و حرج مطرح شده است، لایحه دفاعیه باید بهگونهای تنظیم شود که ضمن پاسخ دقیق به ایرادات فرجامخواه، مستندات قانونی، اوضاع و احوال خاص پرونده و دلایل اثبات عسر و حرج زوجه بهروشنی تبیین گردد. تجربه عملی نشان میدهد بسیاری از فرجامخواهیها صرفاً تکرار ایرادات شکلی یا ادعاهای رد شده در مراحل قبلی هستند که در صورت دفاع اصولی، قابلیت نقض رأی را نخواهند داشت؛ مشابه آنچه در لایحه فرجامخواهی طلاق به درخواست زن نیز از منظر آیین دادرسی مورد توجه قرار میگیرد.
در این مقاله، ضمن ارائه نمونه لایحه دفاعیه پاسخ به فرجامخواهی طلاق زن، تلاش شده است منطق حقوقی دفاع، جایگاه رسیدگی فرجامی و نحوه استدلال مؤثر برای ابرام رأی مورد بررسی قرار گیرد تا برای وکلا، کارآموزان و افرادی که درگیر چنین پروندههایی هستند، کاربردی و راهگشا باشد.
متن لایحه دفاعیه پاسخ به فرجامخواهی طلاق
بسمه تعالی
قضات و عالیجنابان محترم دیوان عالی کشور
باسلام
احتراماً ضمن تقدیم یک برگ وکالتنامه ملصق به تمبر مالیاتی مراتب اعلام وکالت خویش را از سرکار خانم رویا …. اعلام و همچنین در مقام پاسخ به فرجام خواهی آقای علی …… مراتب را به شرح ذیل به استحضار آن حضرات می رسد:
1- مستنداً به صورتجلسه مورخ ۱۳۹۵/۰۱/۲۲ تنظیمی در دادگاه محترم بدوی، فرجام خواه در جلسه اول رسیدگی به طرح مجدد دعوا در دادگاه تکیه نموده و بدان ایراد وارد نموده اند و ایراد ایشان در صورتجلسه مزبور درج گردیده و مجدداً در لایحهتجدیدنظر خواهی ایشان نسبت به رأی بدوی نیز این مطلب قید گردیده است و در جلسه رسیدگی به تجدیدنظرخواهی ایشان نیز این امر تصریح گردید و لیکن علی رغم بی اهمیت بودن و بی تأثیر بودن آن در روند رسیدگی مجدداً با توسل بدان فرجام خواهی صورت پذیرفته است این در حالی است که ایراد مزبور در مراجع بدوی و تجدیدنظر موجه نبوده است و باعنایت بدان رأی صادر شده است و دعوای حاضر در شعبه دیگر و با جهات و دلایل دیگر مورد رسیدگی و صدورحکم واقع شده است.
2- موکل همان طور که در مراحل پیشین به آن اشاره شده، به مدت بیش از چهارسال است که به جهت بدرفتاری و پرخاشگری های مکرر و غیرقابل تحمل فرجام خواه از ایشان جدا زندگی می کنند و بنابر گواهی پزشکی قانونی تقدیمی از سالیان سال قبل، موکل مورد ضرب و جرح زوج قرار داشته اند لکن به جهت مسئولیت موکل نسبت به دو فرزند دختر خود، از پیگیری و طرح شکایت صرف نظر کرده و به زندگی مشقت بار خود با فرجام خواه تن داده است.
3- خشونت و بدرفتاری و پرخاشگری های فرجام خواه تا حدی است که دو دختر ۲۶ ساله و ۱۸ ساله ایشان لحظه ای حاضر به زندگی درکنار پدرشان نمی باشند و از زندگی با ایشان و از در کنار ایشان قرارگرفتن وحشت و رعب خاصی دارند و ترجیح می دهند کنار موکل (مادرشان) زندگی نمایند. فرجام خواه، سالها با زورگویی و پرخاشگری و با حربه کتک زدن، دو دختر و همسر خود را در خانه محبوس کرده و اینک که توانسته اند از بدرفتاری های وی جان سالم به در برند، دیگر ثانیه ای حاضر به برگشت نزد ایشان نمی باشند.
4- موکل به منظور گذران زندگی خود و دخترانشان با اختیار تن به اشتغال در آژانس (بعنوان راننده تاکسی) داده بود و از طریق مسافرکشی مایحتاج اولیه خویش و فرزندانشان را تأمین می نمود و به واسطه ساعات بسیار زیاد رانندگی دچار مشکلات عدیده در ناحیه کمر گردیده است و به همین دلیل با کمک برادر خویش و با فروش تاکسی خود توانسته است آشپزخانه ای راه اندازی نماید ولیکن در تمام این مدت زندگی به اصطلاح مشترک فرجام خواه نه تنها موجبات راحتی و آسایش خانواده خود را فراهم ننموده است بلکه با بدرفتاری ها و توهین ها و تهدید ها و پرخاشگری ها ایشان را به ستوه آورده و هم اینک که موکل در پی کسب رزق و روزی حلال است با مراجعه به محل کار ایشان با فریاد وفحاشی و انتساب نسبت های ناروا سبب سلب آسایش و هتک حرمت ایشان گردیده است.
5- موکل که با چنین شرایط سختی امرا معاش می نماید و هزینه زندگی خود و دو دختر خود را که یکی دانشجو و دیگری دانش آموز مقطع دبیرستان است فراهم می آورد به واسطه کراهت شدیدی که از فرجام خواه دارد و با به مشقت قرار دادن خود و با بذل دو سکه طلا خواهان طلاق گردیده است چرا که فرجام خواه محترم سالیان سال قبل با تهدید و تحت فشار قراردادن موکل از ایشان اقراری مبنی بر اخذ کلیه مهریه دریافت نموده است (و عملاً مهریه ای پرداخت ننموده و البته موکل هم در این خصوص ادعایی ندارند)
6- طلاق به درخواست زن (موکل) با تکیه بر شهادت شهود، گواهی پزشکی قانونی و اوضاع و احوال موجود در پرونده و وضعیت قابل تأمل فرجام خواه در جلسات رسیدگی بدوی و تجدیدنظر همگی حاکی از حدوث عسر و حرج برای موکل بوده که منتهی به صدور رأی مزبور و تأیید آن در دادگاه محترم تجدیدنظر گردیده است.
لازم به ذکر است فرجامخواه با پرخاشگری و تهدید موکل و فرزندان مشترک در جلسات رسیدگی بدوی و تجدیدنظر و رفتار خلاف شأن خود، قضات محترم را درخصوص تشخیص طلاق به قطع و یقین رسانده است.
فلذا با عنایت به مراتب فوق تقاضای نقض فرجام خواهی و ابرام رأی مزبور از محضرحضرات و عالیجنابان محترم دیوان عالی کشور مورد استدعا می باشد.
باتشکر و تجدید احترام
وکیل مسعود محمدی
تحلیل حقوقی لایحه دفاعیه پاسخ به فرجامخواهی طلاق زن
در رسیدگی فرجامی، دیوان عالی کشور مطابق ماده ۳۶۶ قانون آیین دادرسی مدنی، صرفاً انطباق رأی صادره با موازین شرعی، مقررات قانونی و اصول دادرسی را بررسی میکند و اصولاً وارد ماهیت دعوا نمیشود. در این لایحه دفاعیه، تلاش شده است با تمرکز بر همین چارچوب، نشان داده شود که ایرادات مطرحشده از سوی فرجامخواه، نهتنها واجد وصف مؤثر حقوقی نیست، بلکه پیشتر در مراحل بدوی و تجدیدنظر مورد بررسی قرار گرفته و مردود اعلام شدهاند. تأکید بر این موضوع که دعوای مطروحه با جهات، دلایل و مستندات مستقل رسیدگی شده، از ارکان اصلی دفاع در این مرحله محسوب میشود.
از منظر ماهوی، استناد به شهادت شهود، گواهی پزشکی قانونی و اوضاع و احوال خاص زندگی مشترک، بهویژه استمرار خشونت و بدرفتاری زوج، بهروشنی تحقق عسر و حرج زوجه را اثبات میکند. رفتار فرجامخواه در جلسات رسیدگی و وضعیت روانی و اجتماعی حاکم بر خانواده، قرائن مهمی هستند که دادگاههای بدوی و تجدیدنظر با لحاظ آنها به صدور رأی مبادرت کردهاند. در این شرایط، فرجامخواهی صرفاً تلاشی برای تطویل دادرسی تلقی میشود و فاقد ایراد مؤثر بر رأی است.
بهعنوان وکیل تنظیمکننده این لایحه، معتقدم دفاع اصولی در مرحله فرجام باید معطوف به تثبیت صحت مسیر رسیدگی و استحکام استدلال دادگاهها باشد، نه ورود مجدد به ماهیت اختلاف. بر همین اساس، در این لایحه با جمعبندی مستندات قانونی و رویه قضایی، از دیوان عالی کشور تقاضای نقض فرجامخواهی و ابرام رأی صادره شده است. چنانچه در پروندههای مشابه با موضوع طلاق و فرجامخواهی مواجه هستید، بهرهگیری از مشاوره تخصصی میتواند نقش مهمی در حفظ حقوق شما داشته باشد؛ برای رزرو وقت مشاوره حقوقی، امکان هماهنگی با وکیل مسعود محمدی فراهم است.
پرسش و پاسخ تخصصی
آیا دیوان عالی کشور در فرجامخواهی طلاق وارد ماهیت دعوا میشود؟
خیر. رسیدگی فرجامی محدود به بررسی شکلی رأی و انطباق آن با موازین شرعی، مقررات قانونی و اصول دادرسی است و دیوان وارد ارزیابی مجدد دلایل، شهود یا اوضاع و احوال ماهوی نمیشود مگر در موارد استثنایی.
مهمترین محور دفاع در پاسخ به فرجامخواهی طلاق زن چیست؟
اصلیترین محور دفاع، اثبات صحت رسیدگی دادگاههای بدوی و تجدیدنظر و بیاثر بودن ایرادات فرجامخواه است، بهویژه زمانی که ادعاها قبلاً مطرح و مردود شدهاند.
آیا تکرار ایرادات تجدیدنظرخواهی در فرجامخواهی مؤثر است؟
خیر. تکرار ایراداتی که در مرحله تجدیدنظر بررسی و رد شدهاند، اصولاً موجب نقض رأی نخواهد شد مگر آنکه ناظر بر تخلف آشکار از قانون یا شرع باشد.
نقش عسر و حرج در دفاع از رأی طلاق به درخواست زن چیست؟
عسر و حرج، مبنای اصلی صدور رأی طلاق به درخواست زن است و در صورت احراز آن با دلایل متقن، دیوان عالی کشور نیز رأی صادره را از حیث قانونی مخدوش نخواهد دانست.
آیا رفتار زوج در جلسات رسیدگی میتواند در رأی مؤثر باشد؟
بله. رفتار، گفتار و واکنشهای زوج در جلسات رسیدگی میتواند بهعنوان قرینهای بر وضعیت زندگی مشترک و تأیید ادعای عسر و حرج مورد توجه دادگاه قرار گیرد.
